Category Archives: Συντήρηση Υφάσματος

Μονογραφία: Ο Ορθόδοξος Εκκλησιαστικός Σάκκος. Εκκλησιαστικά Ενδύματα 15ου – 20ου αί. από το Άγιον Όρος. Επιμέλεια & Καταγραφή Συλλογών, Φυσικοχημικές Μέθοδοι Ανάλυσης & Προληπτική Συντήρηση, Χρήστος Χ. Καρύδης

Αρχικός Τίτλος: ΤHe Orthodox Christian Sakkos. Ecclesiastical Garments Dating from the 15th to the 20th century from the HOly Mountaion of Athos. Collection Survey, Scientific Analysis and Preventive Conservation

Συγγραφέας: Χρήστος Χ. Καρύδης

Εκδόσεις Archaeopress. British Archaeological Reports. Oxford.  www.archaeopress.com

ISBN 9781407307169

410 σελίδες, συμπεριλαμβάνεται CD-Rom

Hμερομηνία Έκδοσης: Δεκέμβριος 2010

Γλώσσα: Αγγλική


Ένα από τα δυσκολότερα κεφάλαια και desiderata της βυζαντινής, μετα-Βυζαντινής αλλά και της νεότερης λαογραφίας είναι το ενδυματολογικό όπως είχαν αναφέρει και ασχοληθεί οι ιστορικοί μελετητές Κουκουλές (1948), Χατζημιχάλη (1952), Θεοχάρη (1997) κ.α, αναφέροντας ότι η βυζαντινή ενδυματολογία δεν έχει μελετηθεί όσο θα έπρεπε. Έτσι και ο Ορθόδοξος επισκοπικός σάκκος που εξετάζεται στην παρούσα διατριβή, ως κοσμικό και αργότερα επισκοπικό ένδυμα αποτελεί πολύπλοκο ζήτημα μεταξύ των ερευνητών υφάσματος˙ ιδιαίτερα δε εάν προέρχεται από την Αθωνική μοναστική πολιτεία λόγω της δύσκολης πρόσβασης σε αυτά τα αντικείμενα. Πρόκειται για είδος φορέματος, όπως αναφέρουν και χρησιμοποιούν τον όρο οι βυζαντινολόγοι και πολλοί άλλοι ερευνητές και στην προκειμένη για λειτουργικό ένδυμα και όχι ύφασμα ή ιμάτιο. Επειδή όμως ο όρος «φόρεμα» όπως έχει χρησιμοποιηθεί παλαιότερα δεν είναι πλέον τόσο δόκιμος και κολακευτικός, ιδιαίτερα όταν αναφερόμαστε σ’ ένα εκκλησιαστικό ανδρικό αντικείμενο, θα χρησιμοποιηθεί ο όρος «λειτουργικό ένδυμα»˙ ο οποίος ερμηνεύει την χρήση του αντικειμένου και απορρέει από την αρχική ετυμολογική ερμηνεία της λέξης «λειτουργία».

H μελέτη του πρωτογενούς αυτού υλικού που παρέμεινε σχεδόν άγνωστο στην επιστημονική κοινότητα παρά την τεράστια σημασία που παρουσιάζει, έδωσε στον συγγραφέα την δυνατότητα να περιεργαστεί από κοντά τα συγκεκριμένα αντικείμενα και να επισημάνει νέα ιστορικά και τεχνικά στοιχεία, τα οποία συνδυαζόμενα με την συστηματική καταγραφή βοήθησαν στην καλύτερη επιλογή διατήρησης. Όπως είναι η προληπτική συντήρηση συνδυαζόμενη με την κατάλληλη αποθήκευση και έκθεση που χρίζουν τα συγκεκριμένα αντικείμενα μέσα σε ένα ιδιαίτερο χώρο. Στην συγκεκριμένη μελέτη ο συγγραφέας κατανοεί πλέον ύστερα από πολυετή πείρα μέσα στα σκευοφυλάκια των Αγιορείτικων καθιδρυμάτων, ότι μόνο η προληπτική συντήρηση θα είναι αποδεκτή σε μία τόσο ιδιάζουσα περίπτωση και χώρο όπως είναι το Άγιο Όρος λόγω και των συγκεκριμένων περιορισμών που ανακάμπτουν.

Η διατριβή συνοδεύεται από αυτοτελή φωτογραφικό κατάλογο. Ο κατάλογος συμπεριλαμβάνει πενήντα δύο πατριαρχικούς και επισκοπικούς σάκκους προερχόμενους από δεκατρία κυρίαρχα μοναστήρια και την αρχαιότερη σκήτη στο Άγιον Όρος της Θεοπρομήτορος Αγίας Άννης. Τα χρονολογικά όρια της μελέτης καθορίζονται από τον χρόνο κατασκευής των εξεταζόμενων σάκκων δηλαδή από το τέλος του 15ου έως και τον 20ο αί. Οι μονές που παραχώρησαν υλικό στην παρούσα μελέτη είναι: Ι. Μ Βατοπεδίου, Ι.Μ Ιβήρων, Ι.Μ Ξηροποτάμου, Ι.Μ Αγίου Διονυσίου, Ι.Μ Παντοκράτορος, Ι.Μ Κουτλουμουσίου, Ι.Μ Δοχειαρίου, Ι.Μ Φιλοθέου, Ι.Μ Καρακάλου, Ι.Μ Σίμωνος Πέτρας, Ι.Μ Σταυρονικήτα, Ι.Μ Αγίου Γρηγορίου, Ι.Μ Αγ. Παύλου και η Σκήτη της Αγίας Άννης. Στόχος του καταλόγου είναι η συστηματοποιημένη παρουσίαση του σχετικού υλικού που διασώθηκε πλέον ψηφιακά για το ευρύ επιστημονικό κοινό και τους νέους μελετητές.

Η διατριβή αποτελείται από δύο μεγάλα τμήματα την Ιστορία και την Προληπτική Συντήρηση και διαιρείται σε έξη κεφάλαια. Κεφάλαιο 1: Άγιον Όρος: Μοναστήρια, Ιστορία & Υφάσματα, Κεφάλαιο 2: Εκκλησιαστικά Υφάσματα και οι Συμβολισμοί τους: Λειτουργικά Υφάσματα & Ενδύματα, Διακοσμητικά Υφάσματα και Ιερά Σάβανα. Κεφάλαιο 3: Ο Σάκκος: Προέλευση, Κατασκευή & Απεικόνιση στην Εικονογραφία (εικόνες, τοιχογραφίες και ψηφιδωτά). Κεφάλαιο 4: Έρευνα και Καταγραφή των Συλλογών του Αγίου Όρους. Κεφάλαιο 5: Ανάλυση πριν την Διατήρηση: Εφαρμογή Φυσικοχημικών Μεθόδων στους Σάκκους. Κεφάλαιο 6: Προληπτική Συντήρηση: Ηθικά Ερωτήματα, Πρακτική και Προτάσεις Διατήρησης των Ενδυμάτων.

Ο σκοπός της έρευνας είναι με την προσεκτική μελέτη αυτών των αντικειμένων να αποκαλυφθούν εάν υπάρχουν νέα μοτίβα και τεχνικές υφάνσεως και κεντητικής που έχουν χρησιμοποιηθεί στην κατασκευή τους, έχοντας υπ’ όψη ότι προέρχονται από διάφορες γεωγραφικές περιοχές (Κωνσταντινούπολη, Προύσα, Γαλλία, Ιταλία κ.α.). Να συνδεθούν πανομοιότυπα μοτίβα με την εικονογραφία ή άλλες τέχνες και να συγκριθούν αυτόνομα με αδημοσίευτα κείμενα. Να τοποθετηθούν νέοι ορισμοί στην καταγραφή των εκκλησιαστικών ενδυμάτων και υφασμάτων. Να παρατηρηθεί και καταγραφεί η διακόσμηση των συγκεκριμένων αντικειμένων και να μελετηθεί η συμβολική τους αξία μέσω της σημειωτικής επιστήμης. Να αντληθούν τυχόν ιστορικές πληροφορίες από τα εργαστήρια κατασκευής και πως μεταφέρθηκαν στο Αγ. Όρος, δεδομένου ότι πρόκειται για αφιερώματα από επισκόπους, πατριάρχες και ευγενείς. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι το κεφάλαιο αυτό είναι η συνέχιση της έρευνας της βυζαντινολόγου Μαρίας Θεοχάρη, που αναφέρει υπογραφές πάνω σε υφάσματα αμφίων του Αγίου Όρους παρουσιάζοντας καλλιτέχνες, χρονολογίες και τοπωνύμια κατασκευής των αναφερόμενων υφασμάτων. Tέλος να απαντηθούν τα ερωτήματα που κατασκευάστηκαν τα ενδύματα και να χρονολογηθούν εκ νέου βάση των φυσικοχημικών μεθόδων και της συγκριτικής βιβλιογραφικής αναζήτησης.

Conservation and Preservation of Heirloom Textiles

Minnesota History Society:

http://www.mnhs.org/index.htm

Άρθρα για την Συντήρηση, την προληπτική Συντήρηση και τις φυσικοχημικές αναλύσεις υφασμάτινων έργων τέχνης.

  • Καραπαναγιώτης, I., Βαλιάνου, Λ., Καρύδης, X και Χρυσουλάκης, I. 2007. Ανάπτυξη και Αξιολόγηση Μεθοδολογίας Ταυτοποίησης Φλαβονοειδών, Ανθρακινονών και Παραγώγων του Ινδικού με Χρήση Υγρής Χρωματογραφίας και Εφαρμογή της σε Αντικείμενα της Πολιτιστικής Κληρονομιάς. 6ο Πανελλήνιο Επιστημονικό Συνέδριο Χημικής Μηχανικής, 31 Μαΐου – 2 Ιουνίου, Αθήνα.
  • Στουπάθης, Κ και Καρύδης, Χ. 2009. Τα Επιτραχήλια του Αγίου Διονυσίου της Ζακύνθου: Καταγραφή & Προληπτική Συντήρηση, Περιοδικό Αρχαιολογία & Τέχνες, Τεύχος 111.
  • Karydis, C., Siatou, A and Karabotsos, A. 2009. The Garment of an Byzantine Emperor from Mount Athos: Observation & Analysis. TECHNART 2009, Non-destructive and Microanalytical Techniques in Art and Cultural Heritage Athens, 27 – 30 April 2009.
  • Karapanagiotis, I and Karydis, C. 2009. Identification of Colouring Matters TECHNART 2009in Textiles from the Monastery of Simonos Petra (Mount Athos)., Non-destructive and Microanalytical Techniques in Art and Cultural Heritage Athens, 27 – 30 April 2009.
  • Karapanagiotis, I., Karydis, C., Laka, A and Panagioutou, C. 2006. Identification of Dyes on Ecclesiastical Garments from the Holy Mountain of Athos: The Sakkos of Emperor Ioannis Tsimiskis. 25thMeeting of Dyes in History & Archaeology, 20-23 September, Romania.
  • Καρύδης, Χ. 2006. Θεωρητική Προσέγγιση στην Προβολή των ‘Ιερών Υφασμάτων’ ως Οπτικοακουστικά Εκθέματα. 3ο Διεθνές Συνέδριο Μουσειολογίας, Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Μυτιλήνη 5-8 Ιούνιου.
  • Σακελλαρίου, Α.Γ., Νικολαίδη, Μ και Καρύδης, Χ. 2007. Εκκλησιαστικά Υφάσματα: Συντήρηση & Ηθικοί Προβληματισμοί. Περιοδικό Μουσείο- Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, 4-9.

Περισσότερα ανάλογα  άρθρα θα βρείτε στην ιστοσελίδα του  Διαγνωστικού Κέντρου Έργων Τέχνης-Ορμύλια  Χαλκιδικης

http://www.ormyliafoundation.gr/en/artdiagnosis4.php

Ευχαριστίες για την παραπάνω βιβλιογραφία που μου δόθηκε από τον δρ. Χρήστος Χ. Καρύδης.

Τα άμφια των Κληρικών

 

1. Στιχάριο. 2. Επιτραχήλιο. 3. Φελώνιο. 4. Ζώνη. 5. Έπιμάνικα. 6. Έπιγονάτιο.

Τα άμφια του Διακόνου

α. Το Στιχάριο. Είναι ποδήρης χιτώνας, κοινός για τους τρεις βαθμούς της Ιεροσύνης με φαρδιά μανίκια. Το χρώμα του είναι συνήθως λευκό, σύμβολο της αγνότητας και της πνευματικής χαράς. Συμβολίζει τη φωτεινή των Αγγέλων περιβολή και το καθαρό και αμόλυντο της ιερατικής τάξεως, καθαρότητα για την οποία οι Λειτουργοί καταξιούνται της θείας Χάρης. Αυτό μαρτυρεί και το Γραφικό χωρίο που λέγουν οι κληρικοί κατά την ένδυση τους: «Αγαλλιάσεται η ψυχή μου επί τω Κυρίω, ενέδυσε γαρ με ιμάτιον σωτηρίου…».
β. Το Οράριο (orare = προσεύχεσθαι). Είναι ταινία υφάσματος, που φέρεται στον αριστερό ώμο, (με τα άκρα ένα εμπρός και ένα πίσω) και γραμμένο σ’ αυτό το Άγιος, Άγιος, Άγιος. Έξεικονίζει τις πτέρυγες των Αγγέλων, εφ’ όσον «οι Διάκονοι… εις διακονίαν αποστελλόμενοι προστρέχουσιν».
γ. Τα Επιμάνικα. Με αυτά, κοινά και για τους τρεις βαθμούς της ιεροσύνης, συγκρατούνται τα άκρα του στιχαρίου μαζί με τα λοιπά ενδύματα του Λειτουργού. Εικονίζουν την παντοδύναμη ενέργεια του Θεού και των Τιμίων Δώρων που προσφέρονται με τα χέρια του Ιερουργού. Γι’ αυτό λέγουν οι κληρικοί όταν τα ενδύονται τα ψαλμικά χωρία: «Η δεξιά Σου Χείρ, Κύριε, δεδόξασται εν ισχύι….» και «Αι χείραι Σου εποίησαν με και έπλασαν με…». Συμβολίζουν και τα δεσμά του Κυρίου με τα οποία δεμένος οδηγήθηκε προς τον Πιλάτο.

Τα άμφια του Πρεσβυτέρου

α. Το Στιχάριο
β. Τα Επιμάνικα
γ. Το Επιτραχήλιο
. Είναι σαν το οράριο, φέρεται στον τράχηλο από τους Πρεσβυτέρους και Επισκόπους και έχει και τα δύο άκρα εμπρός. Εικονίζει την άνωθεν κατερχόμενη χάρη του Παναγίου Πνεύματος. Γι’ αυτό ενδυόμενοι αυτό οι ιερείς και αρχιερείς λέγουν: «Ευλογητός ο Θεός ο εκχέων την χάριν επί τους Ιερείς Αύτου…». Τα κρόσσια που υπάρχουν στο κάτω άκρο του επιτραχηλίου συμβολίζουν τις ψυχές των ανθρώπων του ποιμνίου τους, για τις οποίες είναι υπεύθυνοι και θα λογοδοτήσουν κατά την ήμερα της κρίσεως. Χωρίς επιτραχήλιο καμία ιεροπραξία δεν μπορεί να τελεσθεί.
δ. Η Ζώνη. Η ζώνη την οποία φέρει ο Πρεσβύτερος και ο Επίσκοπος για να συγκρατεί τα άμφια, αποτελεί υπόμνηση της πνευματικής αποστολής και της ευθύνης τους. Συμβολίζει την ετοιμότητα που πρέπει να έχουν για την απόκρουση καθενός εναντίου, κατά την προτροπή του Κυρίου: «Έστωσαν υμών αι οσφύες περιεζωσμέναι και οι λύχνοι καιόμενοι…» (Λουκ. ιβ’, 35).
ε. Το Φελώνιο. Είναι ένδυμα αρχαϊκής μορφής, χωρίς χειρίδες (μανίκια) και φέρεται από την κεφαλή. Συμβολίζει τον άρραφο χιτώνα του Κυρίου και την επίγεια Εκκλησία. Όπως ο χιτώνας είναι άρραφος και ένα τεμάχιο, έτσι πρέπει και η Εκκλησία να είναι ΜΙΑ. Κατά τον Άγιο Γερμανό Κων/πόλεως, το φελώνιο εικονίζει την πορφύρα, με την οποία ενέπαιζαν τον Κύριο μας, γεγονός το όποιο πρέπει να έχει κατά νουν πάντοτε ο πρεσβύτερος.
στ. Το Επιγονάτιο. Είναι ρομβοειδές ύφασμα εξαρτώμενο από τη ζώνη με παράσταση τον Νιπτήρα του Μυστικού Δείπνου ή την Ανάσταση. Το φέρει ο Αρχιερέας και κάθε οφφικιούχος πρεσβύτερος. Εικονίζει το λέντιο με το όποιο ο Κύριος έπλυνε τα πόδια των Μαθητών Του. Συμβολίζει και την πνευματική μάχαιρα, «εν ώ δυνήσεσθε πάντα τα βέλη του πονηρού τα πεπυρωμένα σβέσαι… και την μάχαιραν του πνεύματος, ό εστίν ρήμα Θεού» (Εφ. στ’, 16). Κατά τον Άγιο Συμεών Θεσσαλονίκης, συμβολίζει και τη νίκη κατά του θανάτου και την Ανάσταση του Κυρίου. Γι’ αυτό ενδυόμενοι οι λειτουργοί λέγουν: «Περίζωσαι την ρομφαίαν σου επί τον μηρόν σου, Δυνατέ…».
ζ. Ο επιστήθιος Σταυρός. Εξαρτάται με αλυσίδα από το λαιμό στο στήθος του οφφικιούχου πρεσβυτέρου. Συμβολίζει τον Σταυρό του Κυρίου, αλλά και τον σταυρικό-θυσιαστικό χαρακτήρα της ιερωσύνης.

Τα άμφια του Επισκόπου

α. Το Στιχάριο
β. Τα Επιμάνικα
γ. Το Επιτραχήλιο
δ. Η Ζώνη
ε. Το Επιγονάτιο
στ. Ο επιστήθιος Σταυρός
ζ. Ο Αρχιερατικός σάκκος
. Αυτός αντικατέστησε στην περίοδο της τουρκοκρατίας το πολυσταύριο φελώνιο του Επισκόπου, που έγινε κατ’ απομίμηση του αυτοκρατορικού σάκκου. Διατήρησε όμως το συμβολισμό του φελωνίου, καθ’ όσον ο Αρχιερέας εικονίζει τον Χριστό. Οι κωδωνίσκοι του σάκκου εξεικονίζουν τους δώδεκα κωδωνίσκους του Ααρών και συμβολίζουν το διδακτικό κήρυγμα του Αρχιερέα.
η. Η Ποιμαντική ράβδος. Είναι σύμβολο της ποιμαντικής και πνευματικής εξουσίας του Επισκόπου. Στο άνω μέρος φέρει τον Τίμιο Σταυρό μεταξύ δύο όφεων, για να υπενθυμίζει τη ρήση του Κυρίου «Ιδού εγώ αποστέλλω υμάς ως πρόβατα εν μέσω λύκων» (Ματ. ι’, 16).
θ. Το Ωμοφόριο (μικρό και μεγάλο). Είναι ταινία υφάσματος σταυρουμένη στο στήθος, με τα δύο άκρα το ένα εμπρός και το άλλο πίσω. Συμβολίζει το πλανηθέν πρόβατο που ο Χριστός έφερε επί των ώμων Του. Γι’ αυτό συνίσταται να είναι κατασκευασμένο με μαλλί προβάτου. Μέχρι και την ανάγνωση του Αποστόλου, ο Επίσκοπος φέρει το μεγάλο Ωμοφόριο (το ανωτέρω). Μετά το Ευαγγέλιο και μέχρι το τέλος της Θ. Λειτουργίας φέρει το μικρό Ωμοφόριο (με τα δύο άκρα εμπρός), το όποιο φέρει και σ’ όλες τις λοιπές ακολουθίες.
ι. Η Αρχιερατική Μίτρα. Έχει την αρχή της στην Παλαιά Διαθήκη. Συμβολίζει τον ακάνθινο στέφανο, αλλά και το βασιλικό αξίωμα του Κυρίου, δεδομένου ότι ο Αρχιερέας είναι ζώσα εικόνα του Χριστού στην Εκκλησία Του. Η χρήση της επεκτάθηκε μετά τον 16ο αιώνα.
ια. Το Αρχιερατικό Εγκόλπιον. Εξαρτάται με αλυσίδα από το λαιμό στο στήθος του Αρχιερέα. Καθιερώθηκε το έτος 1856, σαν διακριτικό γνώρισμα του Αρχιερατικού αξιώματος. Συμβολίζει τη σφραγίδα και την ομολογία της πίστεως. Στο ωοειδές σχήμα του εικονίζεται ο Χριστός με το δεξί χέρι ευλογων, και στο αριστερό κρατών Ευαγγέλιο.
ιβ. Τα Δικηροτρίκηρα. Πρόκειται για τις βάσεις με τα δύο και τα τρία κεριά που κρατά ο Αρχιερέας και με τα όποια ευλογεί το λαό. Τα δίκηρα συμβολίζουν τις δύο φύσεις του Κυρίου. Τα τρίκηρα συμβολίζουν την Αγία Τριάδα. Μ’ αυτά σφραγίζει το Ευαγγέλιο κατά την ψαλμωδία του Τρισαγίου Ύμνου και μετά ευλογεί τον λαό.
ιγ. Ο Αρχιερατικός Μανδύας. Φέρεται από τον Αρχιερέα όταν χοροστατεί στις ιεροπραξίες που δεν απαιτείται πλήρης στολή, π.χ. κατά τη διάρκεια του Όρθρου.

Οι Λειτουργοί φορούν «άπασαν» την ιερατική τους στολή κατά τη Θεία Λειτουργία και σ’ ορισμένες άλλες ακολουθίες προσδιοριζόμενες από το «Τυπικό» της Εκκλησίας, όπως στην τέλεση της Προσκομιδής, στον Όρθρο του Μεγάλου Σαββάτου, στον Εσπερινό της Μεγ. Παρασκευής, του Πάσχα και της Πεντηκοστής. Στις άλλες τελετές Μυστηρίων φορούν επιτραχήλιο και φελώνιο ο Πρεσβύτερος, επιτραχήλιο και ωμοφόριο ο Επίσκοπος και στιχάριο και οράριο ο Διάκονος. Σε άλλες ιερές Ακολουθίες ο Ιερέας φέρει μόνο το Επιτραχήλιο.

 

Αρέσει σε %d bloggers: